Herbationes Upsalienses: wandelen in de voetsporen van Carl Linnaeus – Danmarksvandringen

Het was in het jaar 1754. Een man in ruimvallende kleding stond in de ochtend in het centrum van Uppsala zijn studenten op te wachten. Het is Carl Linnaeus die hier de groep vormde die uiteindelijk mee zou gaan op zijn veldtocht.
Niet veel later dwaalt de groep mensen door Kungsängstull aan de zuidelijke grens van de stad Uppsala. Een van hen heeft briefpapier en een ganzenveer; hij is de notulist. Een ander draagt een lang koperen blik op zijn heup; dit is een vasculum dillenianum, later gewoon bekend als een “vasculum” om monsters van planten in te verzamelen. Een derde draagt de “Clerck’s scissors”, een paar gekruiste netten die worden gebruikt om insecten te vangen. Een vierde draagt een geweer; hij is een vogelschieter. Hij had de taak interessante vogels neer te schieten zodat ze deze goed konden bestuderen. De vijfde en laatste waakt zorgvuldig over de groep. Vooraan liep in snelle pas hun professor, Carl Linnaeus. In die dagen namen ze ook een Franse hoorn en keteltrommels mee naar het veld en kon het aantal studenten een ongelooflijke 200 bereiken.
Op weg naar de eerste halte mochten de studenten planten en insecten verzamelen uit de drie koninkrijken: dierlijk, plantaardig en mineraal.. Na een half uur stopten ze en de collecties werden aan Linnaeus gegeven die er les over gaf. Vaak vertelde hij een anekdote over de plant of het dier, zodat de studenten de soort konden onthouden. Deze lesmethode was een uitstekende manier om nieuwsgierigheid en een liefde voor het verkennen wakker te schudden en de notulist heeft zorgvuldig alles vastgelegd wat is gezegd.

Midden op de dag stopten ze voor een maaltijd en rustten ze uit. Degene die de meest zeldzame planten of dieren had gevonden, mocht naast Linnaeus zitten. Toen moedigde hij de anderen aan om gretiger te kijken tijdens de volgende excursie. Na een hele dag in het veld reisden ze weer terug naar de stad. Toen ze het huis van professor Linnaeus bereikte, eindigde de excursie altijd met iedereen die in koor schreeuwde: “Vivat Linnaeus” (leve Linnaeus).

Linnaeus bouwde zo een systeem van acht excursies op, educatieve natuurwandelingen rond Uppsala, en noemde ze Herbationes Upsalienses. “Herbationes” komt van het Latijn en betekent botanische wandelingen. Zeven van de excursies begonnen aan de stadsgrenzen en een achtste vond plaats in het dorp Jumkil. De excursies vertegenwoordigden de laatste lezingen van de lentetermijn.

Misschien was Linnaeus grootste bijdrage aan het onderwijs dat hij zijn studenten de natuur op eigen kracht liet ontdekken tijdens deze excursies. Vóór elke excursie organiseerde Linnaeus zijn groep zorgvuldig en koos een student om aantekeningen te maken, die vervolgens werden gekopieerd door de anderen in de groep. Dit was een manier om het onderwijs effectiever te maken; iedereen die in het veld les heeft gegeven, weet hoeveel tijd wordt besteed aan het beantwoorden van vragen van mensen die niet hebben gehoord wat de leraar heeft gezegd.

Herbationes Upsalienses was een goed ontworpen pedagogisch systeem waarbij Linnaeus er voor zorgde dat zijn studenten de verschillende soorten natuur het hele voorjaar konden bestuderen.. In 1753 schreef Linnaeus een proefschrift dat een manifest werd voor Herbationes Upsalienses en tot op de dag van vandaag kun je nog steeds in de voetsporen van Linnaeus deze wandelingen afleggen. Als je alle acht wandelingen hebt gelopen in de volgorde die in het proefschrift Herbationes Upsalienses zijn beschreven, heb je dezelfde habitats doorstaan tijdens de bloeitijden van verschillende soorten planten.

Gisteren besloot ik dat het tijd was voor een van de acht wandelingen, namelijk die van Danmark, een van de langste die er bij zit. Eigenlijk wist ik al een paar weken dat ik op vrijdag aan die wandeling wilde beginnen, maar het weer was zo onbetrouwbaar als de pest. Regen, zon, regen.. Uiteindelijk werd het een van de zonnigste dagen van de week en besloot ik dat mijn wandeling door kon gaan.

De wandeling naar Danmark, Herbatio Danensis, is het meest toegankelijk voor de inwoners van Uppsala en zo rond de 16-18km lang. Het begint in de haven van Uppsala en leidt naar Kungsängen, waar de kievitsbloem bloeit in mei. In Zweden kwam deze bloem eerst niet in het wild voor, maar is in 1654 ingevoerd door Olof Rudbeck vanuit Nederland en werd door hem aangeplant in de botanische tuin van Uppsala van waaruit deze zich zou hebben verspreid. De bloem werd voor het eerst in het wild aangetroffen in Kungsängen. Hier komt de bloem in rijke mate voor in het wild. De bloem wordt dan ook kungsängslilja genoemd en is tevens landschapsbloem voor het landschap Uppland. In 1745 was Linnaeus de eerste die over de bloem schreef.

Vanaf daar volgt het Sävjaån, de grootste zijrivier van de Fyrisån richting Linnés Sävja en vervolgens naar Linnés Hammarby.
In 1758 kocht Linnaeus de twee landgoederen: Hammarby en Sävja. Dit waren investeringen voor de toekomst, zodat het gezin na de dood van Linnaeus huizen en inkomens zou hebben, omdat ze niet langer in het huis van de professor in de academische tuin zouden kunnen wonen. Tegenwoordig is Sävja een landelijke culturele idylle met een boerderijcafé, museum, kruidentuin en culturele evenementen. Het museum heeft een kleine tentoonstelling over Linnaeus, de dokter, de medicinale planten die hij gebruikte en degene die vandaag in gebruik zijn. Linnéhuset (het Linnaeus-huis), het hoofdgebouw van Sävja, heeft een groot deel van het oorspronkelijke interieur uit de 18e eeuw en wordt gekenmerkt door de zorgvuldige en vooruitstrevende restauratie die in de jaren 1930 werd uitgevoerd.

Hammarby was het landgoed van de familie, waar Linnaeus zowel bezoekers ontving en met studenten werkte.. Sävja was een bosgoed waarvan het hout waarschijnlijk werd gebruikt voor het nieuwe huis in Hammarby. Linnaeus liet twee nieuwe kamers bouwen in Sävja. Waarschijnlijk waren ze bedoeld om te verhuren aan studenten, maar Linnaeus trok zich hier soms ook terug om het plattelandsleven zonder familie te leven, zijn theorieën te verfijnen en nieuwe verhandelingen te schrijven. Het was een plek waar hij ongestoord kon zijn, ergens vond zijn ziel vrede. En het was Sävja, waar Linnaeus zijn laatste toevlucht zocht, toen hij voelde dat zijn leven ten einde liep.

In de tijd van Linnaeus begon de excursie naar Danmark bij Kungsängstull, het huidige Svintorget, en volgde vervolgens de landweg naar Nöden. Vóór die tijd daalde je af naar Kungsängen om de Kungsängsliljan te bestuderen, die in 1742 werd ontdekt. Vanuit Kungsängen liep je naar de oude weide-wachttoren Pinan, liep over Kuggebro naar Lilla Djurgården. Vanaf daar liep je naar Nåntuna Grove, waar je insecten verzamelde.

Vóór 1758 werd de excursie voltooid in Danmarks kyrkan. Na 1758, toen Linnaeus Sävja en Hammarby kocht, gingen ze langs Nåntuna bos naar Sävja om te ontbijten. Daarna volgde je de oude landweg naar Danmarks kyrkan en Hammarby. Soms liepen ze ook nog naar Funbo Lövsta, waar de discipel Pehr Kalm en Baron Sten Carl Bielke de studenten ontvingen.

Sävja was voor mij dus niet de plek voor ontbijt, maar de plek waar ik rond lunchtijd aankwam. Ik kon er ongestoord rond kijken en heerlijk in alle rust picknicken voor ik mijn reis weer zou vervolgen naar Danmarks kyrkan. Ook in het boek, Het A, B, C van Carl Linné, dat ik kocht toen ik in de botanische tuin in Uppsala was om zijn verjaardag te vieren staat Sävja beschreven.

Het stuk wat daarna volgende is anno 2019 wat saai te noemen. Waarschijnlijk was dat in de tijd van Linnaeus de oude landweg, nu loop je in Bergsbrunna een groot deel langs een houten afscheiding met het spoor erachter en aan de andere kant grote vrijstaande villa’s. Vanaf Bergsbrunna volg je een 2 kilometer lange weg en loop je in feite een ellenlang stuk in de berm van een geasfalteerde weg. Als je de Nijmeegse vierdaagse loopt zal je dat waarschijnlijk niet eens erg vinden..
Gelukkig passeer je halverwege wel Falebro. Bij deze brug plantte Linnaeus twee essen als herkenningspunt in het donker en tijdens sneeuwstormen, zodat men de brug gemakkelijk terug kon vinden.

En dan kom je bij Danmarks kyrkan uit.. Het voelt alsof je je veldtocht hebt volbracht, maar je moet dan nog iets meer dan 2,5km naar Linnés Hammarby, het zomerverblijf van Linneaus. Naja, moeten? Het leek mij een mooi punt om daar te eindigen.
De kerk van Danmark was de parochiekerk van Linnaeus. Elke zondag wandelde hij samen met zijn hond Pompe van Hammarby door het bos naar de kerk, om vervolgens na een uur de kerk weer te verlaten, ook al was de mis nog niet afgelopen. De hond volgde Linnaeus ook mee naar binnen en ging dan op de grond liggen bij de kerkbank. Ook als Linnaeus een keertje niet naar de kerk kwam, kwam de hond alleen, ging op de grond liggen bij de kerkbank om vervolgens ook na een uur op te staan en weer weg te lopen.

Het laatste stuk ging door het bos en met een met rotsen bekleed landschap. In Hammarby heb ik de tuin van Linnaeus gezien, zijn woonhuis dat ook in het boek staat beschreven en ik heb het natuurhistorisch museum gezien. Dit is het enige stenen gebouw op het hele terrein en heeft ook geen verwarming. Linnaeus liet het gebouw niet ver van zijn zomerhuis neerzetten om er vervolgens in 1769 zijn volledige collectie naar toe te verhuizen om het zo veilig te stellen toen Uppsala geteisterd werd door verschillende branden, ook niet ver van zijn woonhuis daar bij de botanische tuin.

Al met al was het een mooie, leerzame wandeling. Ik heb verschillende landschappen gezien, op verschillende ondergronden gelopen en bovenal een hele hoop verschillende flora en fauna gezien. Ik heb vlinders gezien, kevers, lieveheersbeestjes, vogels, hazen en zelfs een ree. Ik heb ontzettend veel mooie bloemen mogen vastleggen en ik ben weer bij twee van Linnaeus historische monumenten geweest. En voor nu kan ik alleen nog maar na genieten van alle mooie foto’s die ik gemaakt heb.. Het zijn er weer veel te veel..

De 1e afbeelding die ik hier onder heb geplaatst is van de route zoals Linnaeus deze in 1754 heeft afgelegd met zijn studenten. Op wat kleine aanpassingen na (bebouwing etc. anno 2019) is de wandelroute nagenoeg het zelfde gebleven. De rest van de collages met foto’s zijn gisteren door mij gemaakt. En sorry voor de hoeveelheid tekst, maar op deze regenachtige zaterdag vond ik het leuk en leerzaam om achter de laptop te kruipen en meer informatie te vinden over de excursies van Linnaeus rondom Uppsala en deze hier te delen..

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s